Главная / Старшие классы / Родной язык и литература

Кичээл планы

Тема: Үенин тайылбыр домаа. Үениң тайылбыр домааның кол домакка каттыжар аргалары.

• Чагырышкан нарын домак дугайында билиглерин катаптаар; үениңтайылбыр домаанын кол домакка каттыжар аргалары-биле таныжар; бижик демдээн шын салып билиринге чанчыктырар;

• Аас болгаш бижимел чугаазын сайзырадыр;

• Бойдуска хумагалыг болурунга кижизидер;

Кичээлдин чорудуу:

1.Организастыг кезээ

Экии, уруглар! Бис бөгүн кичээливисте чагырышкан нарын домак

дугайында билиглеривис быжыглап, үениң тайылбыр домаанын кол домакка каттыжар аргалары-биле таныжар бис..

2.Бажынга онаалга хыналдазы

Сыгыр дан бажынга, адын сыкпас, ак сеткил-биле, далай суунга дамды дуза, чезин-холазын көөр, хей-аът киирердеп фразеологизмнерни ажыглап тургаш, «Дүжүт ажаалдазы» деп темалыг чогаадыг бижиир.

Катаптаашкын айтырыглар

- Нарын домак деп чүл?

- Чагырышпаан нарын домак деп чүл?

- Чагырышкан нарын домак деп чүл? Кандыг домактардан тургустунарыл?

- Тайылбыр домактын янзыларын аданар. (үенин, немелденин, тодарадылганын, туруштун, сорулганын, чылдагааннын, кылдыныг аргазынын, деннелгенин, даар байдалдын, чөрүлдээнин)

- Тайылбыр болгаш кол домакты кандыг скобкаларга демдеглээрил?

(тайылбыр домак ), [кол домак ]

- Тайылбыр домак кандыг холбаа сөстернин дузазы-биле кол домакка каттыжарыл?

3. Чаа тема

Үенин тайылбыр домаа кол домактын кылдыныынын үезин, кажан бооп турарын кажан?, кажандан бээр, кажанга чедир? дээн чергелиг айтырыгларга харыылаттынар. Үениң тайылбыр домаа кол домактын эгезинге, ортузунга, сөөлүнге туруп болур.

айтырыы

Холбажыр аргазы

кожумак

Дузалал аттар

эдеринчилер

Эвилелзиг сөстер

кажан? кажандан бээр? кажанга чедир?

- га/…, - ка/ …-ла – Б.п

- да/…, та/ …. – Т.п

- гыже/… -кызыгаарлаар наклонение кожумаа

- за/…-ла – даар наклонение кожумаа

Соонда, сөөлүнде, мурнунда, аразында

дораан, бээр,

чедир,

биле,

билек,

орта,

соон дарый

кажан-ынчан (ынчаарда)

Чижээ: Частың хүнү кээр орта, сарыг чечек чаптыла берген.

4. Быжыглаашкын

1. Үенин тайылбыр домактарынын схемазын шыяр.

1.(Бир эртен оттуп кээрим)ге, [авам менээ бир аяк хевек шыгыдып берген.]2.Барлыктын унун өрүөскеп бар чыдырывыста-ла, караңгы имир болу берген. 3. Эртенги дан хаяазы үнүп орда, Бадының чорупканын кым-даа эскербээн. 4. Кудумчуда кайда бир черде хаалга соктаан соонда, сарайда хаван киргирт кылынган. 5. Тываныңчараш аңыирбишти көргеним соонда, чогаал бижиир салым-чаяаным көстүп келген.

2. Чурук-биле ажыл (ирбиштин чуруу)

- Ирбиш дээрге кандыг аңыл?

- Ирбиш Тываныңкайы булуңнарында чурттап турарыл?

(«Убсунурская котловина») заповеднигиниң ажылдакчылары шинчилеп көрүп турар; Бай-Тайганын, Овюрнүң, Эрзинниң девискээринде бар. Делегейде 5-7 муң ирбиш бар. Россиянын девискээринде 150-200, а Тывада 70-80 ирбиш бар. Ол даглыг черлерге чурттаар.)

- Ооң чиир чеми чүл? (тайга-таңдының те-чуңмазы, койгун, өрге-күжүген д.о.ө)

- Ирбиш Тываныңховар аңы болганда, бис ону төтчеглекчилерден камгалап, карактаар ужурлуг бис.

3.Үениң тайылбыр домактарынга кол домактардан немеңер. Тайылбыр домак биле кол домактың чугула кежигүннерин айтыңар.

1. Ажыл шагы төнүп турда… 2. Дүъш эрткен соонда…. 3. Соок эгелей бээри билек… 4. Хем дожу бады баар орта … 5. Чаъс чагган соон дарый…

4. Чурук-биле ажыл

Удуртукчу башкызынга баштаткан 9-ку классчылар бедик сынга үнүп келгенде, меңги доштуг тайгалар мыя-ла бо чыткан ышкаш сагындарган.

- Нарын домактын кандыг хевири-дир, уруглар? (чагырышкан)

- Тайылбыр домак кол домакка чүнүн дузазы-биле каттышканыл? (-де)

- Бедик тайга-сын кырынче үнерге, кижиниң хей-аъды көдүрлүр. Ынчангаш Мөңгүн-Тайганың шыпшык бажынче үнүп көрээлиңер. (чурук Мөңгүн-Тайганын кыры)

- Тываның эң бедик черлеринин бирээзи – Мөңгүн-Тайганын бедии чежел? (3976 метр далай деңнелинде бедик. Оон адаанда Тожу, Хемчик, Өөк)

- Мөңгүн-Тайганын шыпшык бажынга бир дугаар тук каш чылда, кайы чурттуң тугу астынганыл?

Бирги астынган тук. «…1992 чылдын сентябрь 27-де, дал дуъште, 14-ку Далай-Ламанын ыдыктап бергени каяа-даа астынмаан Тыва Республиканын эң баштайгы Күрүне тугу- тыва чоннуң ыдыы, сүлдези, сүзүглели Мөңгүн-Хайыраканның кырынга чоргаар кииский берген».

Маадыр-оол Ховалыг

- Чурукту кичээнгейлиг көрүп оргаш, үениң тайылбыр домаан чогаадыр.

5. Словарьлыг сөзүглел

Дүдүскектелип, каътта оъттап чор, оңгул-чиңгил, шаппышаан, дорукканым, дүъште, дуруяалар, калчан-шилги, чурттакчы.

(самбырага бир өөреникчи бижип турар, оон хынаар)

6. Домактарны номчааш, бижик демдектерин салыңар.

Уран оттуп келирге чаъс аяскан хүн хөөреп келген. 2 Дайынчылар чер

чыраалакта дайзынны бүдүү бүзээлепкеннер. 3. Удатпаанда чиңгежек орукка

үнүп кээримге оң таламда кара-көк далай бырлаңайнып чыдар болду. 4.Чаа

Суурга самолет хонуптары билек өөрүм-биле база-ла далажып дүже халыдым.

5. Дүңзаалакчының холу карбаш дээн соонда көгүлдүр сарыг оттар сырыланы

берди.

- Дуңзаалакчы деп кымыл? (дуңзаалаар ажылчын. Дуңзаа – демир аймаан,

оон кылган эдилелдерни тудуштурарынга хереглээр хоюг холуксаа. Чижээ:

Ожуу-биле кады бүткен хүлер пашты эптей каггаш, дүнзаа чараазы-биле

дүпкүрүптерге, биеэгизинден-даа артык паш бооп-тур эвеспе.) 2-ги утказы: диш

даштынга азы хозуншгадуйсалыргакада бээр ээлгирчымчак пломба материал. 3

ку утказы: эп-найырал бот-боттарын билчири.

Дуңзаалаар – дуңзаа-биле тудуштурар.

Сырыланы берди – чаштай берди

5. Бажыңга онаалга

Дараазында схемаларга домактар чогаадыр

1. ( )-ге,[ ]

2. ( ) билек, [ ]

3. ( ) соонда, [ ]

4. ( ) соон дарый, [ ]

5. ( ) –да, [ ]

6. ( ) орта, [ ]

7. ( ) –гыже [ ]

6. Түңнел

- Үениң тайылбыр домаа кол домакка чүнүң дузазы-биле каттыжарыл?

-Бижикке канчаар аңгылаарыл?

Эки харыылаан өөреникчилерге демдектерни салыр.


Автор: Оолак Алимаа Достай-ооловна
Похожие материалы
Тип Название материала Автор Опубликован
разное Кичээл планы Оолак Алимаа Достай-ооловна 20 Мар 2015
разное Кичээл планы (кылыг созунге катаптаашкын) Оолак Алимаа Достай-ооловна 20 Мар 2015
документ "Ыдыктыг саннарнын чажыттары" деп кичээл планы Салчак Сылдыс Викторовна 28 Фев 2016
документ Кичээл планы "Дужаал наклонениези" Сарыглар Чойгана Эрес-ооловна 2 Мар 2016
документ кичээл планы "Чангыс аймак кежигуннерлиг домактар" 7кл Cанчай Чочагай Сатовна 20 Мар 2015
документ Кичээл планы С.Сарыг-оол "Авамнын ынак оглу" шулук Иргит Шончалай Борисовна 20 Мар 2015
документ Кичээл планы С.Сарыг-оол "Херээжен" шулук Иргит Шончалай Борисовна 20 Мар 2015
документ Кичээл планы С.Пюрбю "Хайыракан" шулук Иргит Шончалай Борисовна 20 Мар 2015
документ К.-Э. Кудажы. Кадарчынын таалал ыры. кичээл планы Тойлу Менги Вадимовна 4 Мая 2015
документ Кичээл планы: К. Кудажы "Кым эн ажыктыгыл?" (5 класс) Хомушку Анчы Васильевич 2 Мар 2016
документ Кичээл планы "Кылыг сөзүнүң даар наклонениези" Сарыглар Чойгана Эрес-ооловна 2 Мар 2016
документ ужуглелге кичээл Ондар Долаана Алексеевна 30 Мар 2015
документ Ужуглелге ажык кичээл Бараан Чодураа Байыр-ооловна 19 Фев 2016
документ Ажык кичээл Салчак Лунда Геннадьевна 5 Апр 2015
документ Тыва дылда ажык кичээл Иргит Рада Олеговна 20 Мар 2015
разное О. Сувакпит «Ногаан танныыл» Туннел кичээл Салчак Анна Шожаповна 20 Мар 2015
разное О. Сувакпит «Ногаан танныыл» Туннел кичээл Салчак Анна Шожаповна 20 Мар 2015
документ Чангыс чугула кежигуннуг домактарга туннел кичээл Оюн Зоя Даржааевна 20 Мар 2015
презентация, документ Лексикологияга туннел кичээл Хертек Айланмаа Очур-ооловна 20 Мар 2015
документ Ажык кичээл "Санга 3-ту кадары" Куулар Елизавета Данзы-Баировна 30 Мар 2015
документ Ажык кичээл "Хуулгаазын куштарым" Аржаана Александровна Мунзук 30 Мар 2015
документ Тыва дылга буян-кичээл Ооржак Ирина Дембикейовна 4 Апр 2015
документ ажык кичээл Доржу Лидия Монгушевна 22 Окт 2015
документ Кичээл "Орээл чечектери" Монгуш Айлана Дыртык-ооловна 7 Фев 2016
документ Кичээл -моорей "сагынгырлар, тывынгырлар" Ооржак Вера Тартыковна 11 Фев 2016
презентация презентация.7-гикласска кичээл-шинчилел Шилова Чаяна Чадамбаевна 2 Мар 2016
документ кичээл-оюн.5 класс "Сылдыстыг шак" Шилова Чаяна Чадамбаевна 2 Мар 2016
презентация, документ кичээл "Синонимнер" 5 класс Салчак Елена Владимировна 31 Мар 2015
презентация, документ Кичээл "Синонимнер" 5 класс Салчак Елена Владимировна 31 Мар 2015
документ Кичээл суд «Авазынга дангырак» Болат Екатерина Монмеевна 31 Мар 2015
документ Ажык кичээл . Чугаа сайзырадылгазы Ооржак Айдынмаа Юриевна 31 Мар 2015
документ Кичээл «САРЛЫК МАЛЫМ ОНЗАГАЙ СЕН» Кужугет Людмила Александровна 19 Мая 2015
документ Быжыглаашкын кичээл. Чангыс аймак кежигуннерлиг домактар. Тойлу Менги Вадимовна 4 Мая 2015
документ % класска кичээл. Антонимнер. Саая Ниля Мартан-ооловна 2 Мар 2016
разное Планы Олимова Алла Сергеевна 30 Мар 2015
разное годовые планы Сухарева Людмила Николаевна 30 Мар 2015
разное годовые планы Сухарева Людмила Николаевна 30 Мар 2015
разное рабочие планы Осетрова Надежда Евгеньевна 31 Мар 2015
разное рабочие планы Осетрова Надежда Евгеньевна 31 Мар 2015
разное перспективные планы Косенкова Лариса Александровна 31 Мар 2015